انواع مساجد
انواع مساجد
به طور كلی انواع مساجد را به سه گروه تقسیم میكنند:
1. مساجد شبستانی
این مساجد از بخش سرپوشیده در جانب قبله و حیاط مركزی و ایوان جلوی آن و صفههایی در اطراف تشكیل یافته است.
2. مساجد چهار طاقى
این مساجد شامل چهار ستون در چهار گوشه مربع شكل است كه به وسیله چهار قوس در چهار جهت اصلی نمایان شده است و چون از چهار طرف باز بوده به چهار طاقی شهرت یافته است. این طرح ساده دارای چهار گوشواره، به منظور ایجاد زمینهای دایرهای شكل برای گنبد است. این فضا كه بر روی آن گنبد مدوّری با خیز كم و بدون ساقه قرار دارد، به وسیله چهار درگاه به فضای خارج ارتباط می یابد. بناهای چهار طاقی عمدتاً به عنوان آتشكده و آتشگاه مورد استفاده قرار میگرفتهاند مانند؛ چهار طاقی نیاسر و خرم دشت در كاشان و چهار طاقی برزو در اراك.
3. مساجد ایوانی
بسیاری از كارشناسان عقیده دارند كه شرق ایران به ویژه خراسان جایگاه ایوان هاست. ایوان های بزرگ را از دوره اشكانی كه قلمرو آنها در شرق ایران بوده، در اختیار داریم. اولین ایوان های اسلامی در جنوب و مقابل گنبدخانه شكل گرفتند و سپس ایوان شمالی در جهت قرینه سازی با ایوان جنوبی و بعضاً برای استفاده از آفتاب زمستان ساخته شد.
یكی از كاربردهای ایوان جنوبی، دوری از گرمای تابستان است چون ایوان جنوبی پشت به آفتاب و در سایه قرار گرفته است. نمازگزاران به مقتضای فصل از دو ایوان شمالی و جنوبی استفاده میكنند. از مساجد تك ایوانی میتوان از مسجد نیریز كه بنایی ساده با یك ایوان دارد و همچنین مسجد جامع سمنان و یزد نام برد. برخی درِ آیگاه یا ورودی و خروجی را كه به صورت ایوان كوچك نشان داده شده است، ایوان میپندارند. این موضوع در مسجد جامع یزد مشهود است كه در نگاه اول، مسجد چهار ایوانی می نماید لیكن غیر از یک ایوان، ایوانهای دیگر درآیگاه مسجد هستند.
انواع مساجد ایوانی
انواع مساجد ایوانی خود دارای اقسامی است كه به دو نمونه آن پرداخته میشود:
الف) مساجد دو ايوانى
همانند مسجد ملك زوزن در فرومد و مسجد ساوه كه 2 ایوان دارند.
ب) مساجد چهار ايوانى
سلجوقیان در كنار احداث بناهای متعدد به ساختن مسجد رغبت بیشتری نشان دادهاند، از این رو تعداد بیشتری مسجد از عصر خود به یادگار گذاشتهاند. به نظر « آندره گدار » فرانسوی، اولین مسجد چهار ایوانی در ایران، «مسجد خرگرد خواف» است و بعد از آن، « مسجد جامع اصفهان » مدارس و مساجد در عهد سلجوقی به چهار ایوانی تبدیل شدهاند و به طور دقیق مشخص نیست كه از چه تاریخی مساجد دو ایوانی به مساجد چهار ایوانی تغییر شكل یافتهاند.
در تمام مساجدی كه در دوره اسلامی ساخته میشدهاند، نكاتی همواره مورد بررسی بوده و جنبههای معماری به كار رفته در مساجد با دین مبین اسلام نیز تطبیق یافته است.
وجود تصاویر و مجسمههایی از انسان و حیوان مجاز نیست. وجود نباتات و تزئینات هندسی و آیههایی از قرآن كه به عربی خوشنویسی شدهاند، در این مكان ها بسیار رایج است و به نوعی فرهنگ سطح بالا تبدیل شدهاند.
موزاییک و كاشیهای برّاق برای كف مسجد و تزئین محراب و دیوارها، شیشههای رنگارنگ برای پنجره و قندیلها، قالی و قالیچههای گرانبها برای آرایه صحن به كار میرفت. ازارهها و دیوارهها با مرمرهای زیبای الوان و طاق نمای محراب و كتیبهها را با نوشتهها میآراستند.
محراب :
منبر از چوب بود و در ساختن و آراستن آن با عاج منبت و آبنوس دقت فراوان به كار میبردند. نزدیكترین منبر، چهار پایهای بود كه یک نسخه از كتاب خدا را كه طبعاً نمونهای از خوشنویسی و ظرافت هنری بود، بر آن نهاده بودند. نمودار قبله، طاق نمایی بود كه در داخل دیوار ساخته میشد. صنعت گران و هنرمندان همه كوشش خود را در تزئین محراب به كار میبردند.
محراب را با كاشی و موزائیک و تصویر گل و بوته و نقشهای برجسته و طراحیهای زیبا از معرق، گچ، مرمر سفال و كاشی تزئین میكردند. از نظر متخصصان علم روانشناسی هنر معماری مساجد اسلامی، روح و روان انسان را تحت تأثیر قرار می دهد. برای مسلمان خداپرست، چه تنها باشد و چه غرق در جماعت، ساختمان مسجد طوری است كه راز و نیازهای وی را با معبود آسان میكند. تناوب بیكران قوسها و ستون ها، فضای پیوسته را چنان به تكههای همسان پخش میكند كه ایجاد آن حالت معنوی خاصی را احساس میكند.
ضمناً آرایش درون بنای مسجد نیز در به وجود آوردن حالت مزبور بسیار مؤثر است. در تزئین و آرایش بناهای اسلامی این خصیصه هست كه بیننده را به جنب و جوش و عمل وا نمیدارد بلكه بر عكس، در ذهن وی زمینهای را برای كشف و شهود و درون بینی فراهم میكند. تزئینات بناهای اسلامی عموماً یا الوان است یا بر روی آنها كندهكاریهای كم عمق ایجاد میگردد و در هر حال تمام بخشهای پوشش بنا را میپوشاند و كلیت و تمامیتی ذاتی بدان میبخشد كه مستقل از ساختمان خود مسجد است. از دیدگاه یک هنرمند مسلمان و یا پیشهوری كه بر آن بود تا سطحی را تزئین كند، پیچاپیچ هندسی كاشیها، بیگمان اشاره بسیار آشكاری است بر این اندیشه كه یگانگی الهی یا وحدت الوهیت، زمینه و پایه گوناگونیهای بیكران جهان است. شكلهای پیچاپیچ اسلامی معمولاً از یک یا چند شكل منتظم پرداخته می شوند كه در انحناها و دوایر میافتند و به نقش ستارگان چند پر در میآیند و این بدان معناست كه تناسبات وابسته به یک نقش در سطح گسترده طرح تكراری میشود.
مساجد در تمام مكانهایی كه ساخته میشوند، عناصر معماری مشتركی دارند؛ صحن، ایوان، رواق، مناره، گنبد، شبستان و محراب كه البته برخی مساجد همچون مسجد شیخ لطف الله اصفهان فاقد صحن و مناره هستند. هیچ معبدی نیز نمی تواند محراب نداشته باشد تا جایی كه برخی مساجد دارای چند محراب هستند به عنوان نمونه؛ مسجد جامع اصفهان را میبینیم كه دارای 9 محراب است، البته بیشتر مساجد دارای یك محراب در جنوب مسجد هستند.
صحن و حیاط مسجد
یكی از عناصر مهم معماری مساجد اسلامی، صحن و حیاط است كه به دلیل پیروی از طرح و نقشه اولین مسجد جهان (مسجدالنبی)، طرح مربع و یا مربع مستطیل دارد و فضایی آزاد و روحانی را برای واردین به مسجد ایجاد میكند. در واقع شكل و فرم و عناصر تزئینی ابتدا در همین صحن ها به نمایش در میآیند و شما هنگام ورود به مسجد بسیاری از عناصر معماری و تزئینات وابسته به معماری را یكجا مشاهده می كنید. در وسط صحن حیاط، آب مظهر پاكیزگی و نظافت، در حوض بزرگی كه با فضاسازی بنا به صورت دایره و یا مربع و مستطیل و یا هشت گوش متناسب است، متجلی می شود. معماران محل حوض را در جایی انتخاب می كردند كه لااقل تصویر بخش اعظمی از بنا به ویژه ایوان ها و طاق نماهای زیبا كه دارای تزئینات و رنگ های الوان بودند، كاملاً در حوض منعكس شود كه نمونه آن را در مسجد امام خمینی اصفهان می بینیم. هنگامی كه این آیینه كاذب با موج كوچكی شكسته می شود، انسان متفكر و عارف به چشم دل می بیند كه هیچ چیز جز ذات اقدس پروردگار پایدار نیست. بنابراین حوض علاوه بركاركردی كه برای وضو ساختن دارد، نمادی تزئینی نیز به شمار میرود. در برخی مناطق همچون مسجد عتیق شیراز، برروی حوض سكو یا تخت گاهی ساخته اند كه پایههای آن در حوض است. در بالای این سكو كه به آن خدای خانه گویند، مؤمنین دور از مردم عادی به تلاوت قرآن مجید میپرداختند.
رواق مسجد
رواقها، فضاهای سر پوشیده ستون دار اطراف صحن و حیاط مسجد هستند كه معمولاً در پشت آنها دیوارهای انتهای مسجد قرار دارند. در تاریكخانه دامغان شاهد این رواقها هستیم. رواق ها بیشتر در كشورهای اسلامی حوزه مدیترانه هند و پاكستان به كار رفتهاند.
ایوان مسجد
بدون تردید زیباترین و عالیترین ایوان ها در مساجد و بناهای اسلامی ایران مشاهده می شود. ایوان های مساجد ایران از نظر ارتفاع و تناسبات فنی و عناصر تزئینی در بین سایر بناها و مساجد اسلامی كشورهای جهان، نمونه و منحصر به فرد هستند. هر ایوانی زیبایی خاص مجموعه خود را دارد. ایوان های ایرانی اغلب بلند و متناسب با بنا ساخته شده اند. به علاوه وجود طاق نماهای بسیار جالب و متنوع در اطراف ایوان ها، آنها را از خشكی و تجرد خارج كرده وحالت موزونی به آنها داده است. سقف ایوان ها كه از نظر شكل و فرم مانند نیم كره و نیمگنبد است، با انواع عناصر تزئینی مانند مقرنس، آجركاری، گچ بری، آیینه كاری و نقاشی مزین شده است و در هر بنایی به تناسب اهمیت آن، این تزئینات بیشتر و كاملتر و زیباتر شدهاند. ایوان های ورودی مسجد جامع یزد، مسجد شیخ لطفالله و مدرسه چهار باغ این گونهاند.
سقف ایوان هایی كه عمیق هستند، مانند ایوان یا صفه درویش در مسجد جامع اصفهان به صورت گهوارهای ناوی و یا طاق آهنگ است. در اطراف كلید ایوان ها، طاق نماها به كمك ایوان ها آمده و زیبایی آنها را كامل كردهاند و آنها را از تجرید و تک بنایی كه شكل مناسبی نبوده، بیرون آورده اند. این طاق نماها به صورت مربع مستطیلاند و به صورت قالب بندی در بیشتر ایوان ها جای گرفتهاند.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.