انواع گنبد مسجد
گنبدها
گنبد سازی نیز یكی از علائم معماری اسلامی هستند كه متنوع ترین آنها در ایران به كار گرفته شده اند. این گنبدها از خشت خام با اندود كاهگل یا آجر و سنگ در سرتاسر ایران اسلامی خودنمایی میكنند. انتخاب رنگ آبی كه رنگی است آرام بخش و متعادل و روحانی، برای خود مزیتی است برای گنبدهای ایرانی، هنگامی كه از بلندای شهر یا روستایی منظره آن را مشاهده میكنیم. گنبدها همانند نگین فیروزه ای در میان بافت های شهری و روستایی میدرخشند. گنبدهای ایرانی صرف نظر از نوع فن و تكنیكی كه در ساخت آنها به كار رفته است به دو دسته «رك و نار» تقسیم میشوند. نار مثل گنبد مسجد امام خمینی (قدس سره) و گنبد میرزا رفعیا در اصفهان.
اقسام گنبدها
گنبدها نیز به سه دسته تقسیم میشوند:
1. گنبدهای هرمی مانند گنبد ابولؤلؤ در كاشان و گنبد خانقاه شیخ عبدالصمد در نطنز
2. گنبدهای مخروطی مانند میل رادكان در قوچان
3. گنبدهای اور چین (پله پلهای) مانند مقبره دانیال نبی در شوش
بعضی از گنبدها نیز نار و رک هستند. تیزه گنبد، رک و در پایه به صورت قوس و نار در میآید. گنبد بیشتر مقابری كه متعلق به سرداران ایران است، مخروطی شكل و گنبد امامزاده ها تقریباً همگی هرمی شكل و نار هستند. گنبدهایی كه از خارج بنا مشاهده میشوند، پوسته بیرونی بنای گنبد است كه به آن اصطلاحاً خود گویند. ولی گنبد دیگری در زیر گنبد خارجی وجود دارد كه آن را از داخل مشاهده میكنیم و به آن اصطلاحاً آهیانه میگویند. بنابراین گنبدهای بناها شامل دو پوسته خود و آهیانه هستند.
شبستان مسجد
شبستانها نیز فضاهای سرپوشیده و دارای ستونهای یك شكل و موازی هستند كه از یک طرف به صحن مسجد راه دارند. هر مسجد دارای شبستان است. این شبستانها ممكن است در چهار طرف مسجد یا دو طرف آن و احیاناً یک شبستان در جنوب مسجد و طرف قبله ایجاد شده باشد. این موضوع بستگی به تعداد نمازگزاران و اهمیت و اعتبار مسجد دارد.
تقریباً بیشتر مساجد اسلامی دارای سقفهای قوسی شكل با انواع تزئینات و كاربندی و رسمی بناهای ساده و متنوعاند. این قوسها كه در مساجد ایرانی به صورت عرق چین ظاهر شده اند، جلوهای خاص دارند. تزئینات آجركاری و یا كاشی كاری متنوع آنها بر زیبایی این شبستان ها افزوده است.
محراب مسجد
نشاندهنده قبله مسلمین و در واقع نقطه عطف مسجد است. زیرا فلسفه ایجاد مسجد علاوه بر ابعاد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آن، ادای فریضه واجب نماز است كه هر مسلمان ملزم به اجرای آن است. محرابها در فرورفتگی قسمتی از دیوار قبله و از ساده ترین وجه تا پرنقش و نگارترین شكل ساخته میشوند. این امر بستگی به نوع و اهمیت مساجد و موقعیت آنها دارد. محراب های كاشی كاری ایران با تناسبات و به كارگیری كاشیهای الوان معرق و یک تكه، از نمونههای بسیار عالی در ایران و جهان هستند. مانند محراب زیبای مینایی در موزه اسلامی ایران و محراب زیبای مسجد میرعماد كاشان در موزه مترو پولین كاشان.
كتیبه و نورگیرها
كتیبههای قدیمی تر از آجر چینی و گچ بریها و كتیبههای جدیدتر با كاشی معرق و یا كاشی خشت اغلب به رنگ سفید بر زمینه لاجوردی و بعضاً كتیبه های حجاری شده از سنگ، مخصوصاً سنگ مرمر نیز دیده میشود. كتیبههایی كه از قرون اولیه اسلامی تا دوره تیموری و اواخر این دوره هستند غالبا از آجر چینی و گچ بری و با انواع خطوط تزئینی كوفی و خط زیبای ثلث و به دست زبردست ترین استادان خط و یا نقاشی خط بر در و دیوار این اماكن مذهبی جلوه میكنند و گویی این خطوط زیبا همراه با نقش و نگارهای متنوع زیبنده و انحناهای چشم نواز، همه و همه مجموعه و گل چینی را به وجود میآورند كه تحسین همگان را بر میانگیزد.
نورگیرها
نورگیرها نیز در اطراف گنبد و یا در ساق و ساقه آن مشاهده میگردد كه به علت شدت و ضعف نور، طرحهای بدیعی را به وجود آورده و بر زیبایی مسجد یا آرامگاه و زیارتگاه افزوده اند. این پنجرهها كه معمولاً در بغل ایوان ها نیز به وجود آمدهاند، اصطلاحاً به آن پاچنگ گویند. پاچنگ ها در بیشنر مساجد قدیمی جزو عناصر همراه مسجد هستند. نورگیرها از مصالح كاشی معرق، سنگ، آجر، كاشی و چوب ساخته میشوند و دارای نقوش هندسی یا اسلیمی هستند. در برخی از مساجد قدیمی ایران، نورگیرها از خشت خام نیز ساخته شده اند و به علت وجود چند نور در آنها، توجه همگان به آن معطوف میگردد. یكی از زیباترین پنجرههای نورگیر، پنجره های مشبك چوبی است كه با طرحهای متنوع گره سازی، عملكردی در پنجرهها و درهای ارسی دارند.
عوامل سازنده معماری مساجد
حجاریها، مقرنسكاری، كاشیكاری و گرهچینی نیز از دیگر عوامل سازنده معماری مساجد در دورههای اسلامی هستند. در دوره های مختلف تاریخی شاهد فراز و نشیبهایی در به وجود آمدن و كم رنگ شدن این تزئینات هستیم، برای مثال سبکهای خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی در ایران، هر كدام ویژگیها و خصوصیات معماری خاص خود را بر بناها به ویژه مساجد تحمیل كردهاند. شیوه شكلگیری عناصر معماری مساجد نیز نكتهای است كه نیاز به بررسی از جوانب گوناگون دارد. تزئینات آجری مساجد دوران سلجوقی، نقشه مساجد در دورهها و سبك های مختلف، مصالح به كار گرفته شده در تكامل مساجد اسلامی، انواع مقرنسها و كاشیكاریها و … نیز مواردی است كه هر كدام مبحث جدیدی را در معماری ایرانی و اسلامی به وجود آورده و قابل بررسی است.
دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.